Żaglowiec - Definicje



» Budowa żaglowców
» Typy ożaglowania
» Baza jednostek pływających

Żaglowiec - statek wodny o napędzie żaglowym. Jednostka pływająca, której jedynym lub podstawowym czynnikiem napędowym jest jeden lub więcej żagli. Na danej jednostce przygotowanej do żeglugi zbiór wszystkich możliwych do zastosowania na niej rodzajów żagli stanowi jej aktualne ożaglowanie, przy czym nie wszystkie rodzaje tych żagli muszą być użyte jednocześnie. Podział żaglowców na rodzaje jest trudny i wielowątkowy, generalnie jednak żaglowce klasyfikuje się właśnie ze względu na ich żagle, a mówiąc dokładniej, na rodzaj osprzętu żaglowego, czyli takielunek, gdyż ten sam kadłub żaglowca może być rozmaicie otaklowany, co powoduje, że będzie on zaliczony do różnych klas.

Najprostszym i najmniej formalnym podziałem jednostek żaglowych jest ich podział ze względu na wielkość. Najmniejsze jednostki to żaglówki, większe to jachty, zaś największe to "prawdziwe" żaglowce. Jednak w najszerszym rozumieniu terminu żaglowiec jest nim każda bez wyjątku jednostka, której ożaglowanie stanowi jej podstawowy napęd. Żaglówki i jachty nazywa się również gwarowo "łódkami". Natomiast według przepisów Polskiego Rejestru Statków każda jednostka pływająca (w tym i żaglowiec), która służy do rekreacji, turystyki, uprawiania sportu, celów szkoleniowych lub reprezentacyjnych, jest jachtem. Wynika to z faktu klasyfikacji jednostek pływających wg przeznaczenia, a nie rozmiaru.

Żaglowce, podobnie jak pozostałe jednostki pływające, można dzielić także ze względu na liczbę ustawionych równolegle kadłubów jednostki. Wyróżniamy tu jednokadłubowce, oraz wielokadłubowce - katamarany i trimarany. W podziale tym nie uwzględnia się ewentualnych pływaków.

Żaglowce można dzielić również na rekreacyjne, turystyczne, sportowe oraz szkolne i badawcze. W przeszłości żaglowce stosowano także w celach militarnych, transportowych oraz w rybołóstwie i polowaniu na duże zwierzęta morskie. Dziś jedynie na Dalekim Wschodzie, w Oceanii oraz w Afryce żaglowce mają jeszcze zastosowanie typowo gospodarcze, stanowiąc zazwyczaj jednocześnie środek transportu oraz dom mieszkalny.

Żaglowce dzieli się również ze względu na rejon występowania na świecie, gdyż wiele rodzajów jednostek żaglowych jest charakterystycznych (czasami nawet bardzo) dla konkretnych wód. Istnieje również duża liczba rodzajów żaglowców w ujęciu historycznym, z czego wiele przykładów przetrwało do naszych czasów w postaci w pełni funkcjonalnych replik.

Jednak główny podział żaglowców to klasyfikowanie ich ze względu na rodzaj ożaglowania i ilość masztów, i tak, współcześnie, wyróżnia się następujące:

  • 1 Żaglowce 1-masztowe
  • 2 Żaglowce 2-masztowe (małe lub półtoramasztowe)
  • 3 Żaglowce 2-masztowe (wielkie)
  • 4 Żaglowce 3-masztowe i większe

Żaglowce 1-masztowe


ket

 
slup

 
kuter

Żaglowce typu ket mogą występować z ożaglowaniem gaflowym, arabskim, łacińskim, lugrowym, rozprzowym lub bermudzkim. Slupy i kutry mogą mieć żagle gaflowe, gaflowe z topslem lub bermudzkie. Kuter musi mieć przynajmniej 3 żagle. (Powyżej pokazano tylko ożaglowanie bermudzkie).

Żaglowce 2-masztowe (małe lub półtoramasztowe)


jol


kecz

Zarówno jol jak i kecz mogą mieć na grotmaszcie i na bezanmaszcie ożaglowanie typu gaflowego lub bermudzkiego. Jeśli jest to wersja gaflowa, to na grotmaszcie stosuje się dodatkowo topsel. Jol ma mniejszy bezanmaszt ustawiony za sterem (poza linią wody), natomiast kecz większy bezanmaszt przed sterem. Kecz może pływać bez grota. Oba typy żaglowców mogą nieść 2 lub 3 sztaksle. (Powyżej pokazano tylko ożaglowanie bermudzkie).

Żaglowce 2-masztowe (wielkie)

Szkuner jest żaglowcem co najmniej dwumasztowym i nosi wyłącznie ożaglowanie przymasztowe, zaś brygantyna i bryg są wyłącznie dwumasztowcami. Bryg jest żaglowcem w pełni rejowym, zaś brygantyna nosi ożaglowanie mieszane - na pierwszym maszcie rejowe, na drugim przymasztowe (odwrotnej kombinacji nie stosowano nigdy).

Żaglowce 3-masztowe i większe

Porządek żaglowców największych jest następujący: Od wyłącznie przymasztowego szkunera, poprzez barkentynę noszącą ożaglowanie rejowe wyłącznie na pierwszym maszcie, bark noszący ożaglowanie przymasztowe wyłącznie na ostatnim maszcie, po fregatę w pełni urejoną. Fregata nosi często na ostatnim maszcie na najniższym piętrze żagli żagiel przymasztowy zamiast rejowego. Z tej klasyfikacji należy jeszcze wyróżnić szereg modyfikacji szkunerów, które mogą być wyposażone na wiele różnych sposobów w żagle rejowe ponad żaglami przymasztowymi.

Inne typy żaglowców, klasyfikowane najczęściej jednocześnie ze względu na budowę, zastosowanie i epokę historyczną, a czasami nawet miejsce występowania, to m.in.: dżonka, fluita, galeon, karaka, karawela, kliper, liniowiec, pinasa, windjammer.

Rozwój żaglowców bałtyckich: nef > koga > holk

Nef (od łacińskiego navis - statek) - najwcześniejszy typ statku towarowego, stosowany w XII-XIII wieku Europie Zachodniej. Nef posiadał ciężki kadłub o podniesionym dziobie i rufie, z poszyciem na zakładkę, z wysoko sterczącymi zakończeniami dziobnicy i tylnicy. Miał jeden maszt z dużym żaglem rejowym, a ster wiosłowy umieszczony był po prawej burcie. Początkowo podczas wypraw wojennych ustawiano na dziobie i na rufie (a czasem na maszcie) zbudowane na słupkach kasztele z blankami do ochrony łuczników. Z czasem zaczęły się one pojawiać tam na stałe. Nefy używano we flotach francuskiej, angielskiej i hiszpańskiej. Nef posiadał konstrukcję wzorowaną na knarach lub na statku normandzkim. Nef był jednak większy niż knara, gdyż stosunek jego długości do szerokości wynosił 1:3.

Koga, kogga - duży żaglowiec handlowy, dostosowywany do celów wojennych, dominujący na akwenach Morza Bałtyckiego i Północnego w wiekach XII-XV, spotykany do początku XVI wieku. Koga stanowiła w tym czasie podstawowy typ statku Hanzy. Okręt o kadłubie płaskodennym, pękatym (stosunek długości do szerokości 3:1), balastowy, mało zwrotny, poszycie zakładkowe, 1, później nawet do 3 masztów, ożaglowanie rejowe. Początkowo pierwsze kogi miały na prawej burcie wiosło sterowe, ale szybko zastąpił je ster zawiasowy na długiej tylnicy i wysokiej rufie, poruszany rumplem. Cechą wyróżniającą sylwetkę kogi były wysokie kasztele z blankami, znajdujące się na dziobie i rufie. Tam też noszone było uzbrojenie żaglowca. Pod kasztelami znajdowały się pomieszczenia mieszkalne załogi i kupców, reszta jednostki była pokryta pokładem. Duży centralny maszt znajdował się na środku jednostki i umożliwiał pływanie kursami pod wiatr. Drugą cechą charakterystyczną był fakt, że dziobnica i tylnica kogi miały kształt równej belki, wychodzącej ukośnie ze stępki. Parametry techniczne dużej kogi:

  • długość 30 m
  • zanurzenie 3 m
  • wyporność 1000 t
  • ładowność 300 t

Koga wywodziła się z nefu, a przekształciła się z czasem w nieco większy i zwrotniejszy od niej holk, w którym na ostatnim maszcie zastosowano ożaglowanie łacińskie.

Holk to rodzaj średniowiecznego żaglowca północnoeuropejskiego z ok. XIV - XVI w. Używany był do celów handlowych na Morzu Północnym i Bałtyku, obok mniejszej kogi. Początkowo jednomasztowy, następnie dwu- i trójmasztowy. Posiadał przedni i tylny kasztel (tylny w formie długiej nadbudówki), poszycie klepkowe łączone na zakład i ster zawiasowy. Trójmasztowe holki zwykle posiadały dwa maszty z ożaglowaniem rejowym i ostatni masz z ożaglowaniem łacińskim. W XV wieku wyparły podobne, lecz mniejsze kogi. Później wyparte zostały przez galeony i fluity. Podobnym typem statku, używanym na południu Europy była karraka. Czasami mylony jest z hulkiem.


Urząd Miasta Szczecin, Plac Armii Krajowej 1, 70-456 Szczecin, tel./faks +48 91 42 45 992 | Wszelkie prawa zastrzeżone | regaty@um.szczecin.pl